“Thediplomat”: Монголын улс төр дэх “газар хөдлөлт”

“Thediplomat”-д нийтлэгдсэн "Mongolia’s 2025 Political Earthquake" гарчигтай нийтлэлээс хураангуйлан хүргэж байна.

2025 оны зуны сүүл, намрын эхээр Монголын улс төрийн нөхцөл байдал өөрчлөгдсөн. Тус улсын эрх баригч нам, сүүлийн 20 жилийн ихэнх хугацаанд эрх барьж байсан Монгол Ардын Нам (МАН) удирдагчид ширүүн тулаанд орж, түүний гол өрсөлдөгч Ардчилсан нам (АН) олон сарын үймээн самууны эцэст шинэ даргаа томилоод буй.

Эдийн засгийн зогсонги байдал, авлига, өсөн нэмэгдэж буй олон нийтийн уур хилэнгийн дунд өрнөж буй эдгээр үйл явдал нь зүгээр нэг улс төрийн тулаан биш бөгөөд Улаанбаатарын эрх мэдлийг дахин тохируулах дохио юм. Тус улсын хувьд 2025 он бол ардчилсан институцаа бэхжүүлэх, эсвэл  шинэ эринд оруулах эргэлтийн үе юм.

Ардчилсан нам

АН олон жил МАН-ын сүүдэрт байсан. Монголын хамгийн том сөрөг хүчин болохын хувьд 126 гишүүнтэй УИХ-д 42 суудал эзэмшиж байгаа нь нэр хүндтэй үзүүлэлт боловч МАН-ын 68 суудалтай харьцуулахад хамаагүй дутуу. 2025 оны наймдугаар сарын 31-нд Үндэсний бодлогын хороо нь О.Цогтгэрэлийг АН-ын даргаар сонгосноор энэ байдал өөрчлөгдөж, удирдагч асан Л.Гантөмөр огцорсны дараа олон сар үргэлжилсэн тодорхойгүй байдал зогссон.

Цогтгэрэлийн ялалт шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн. Эхний шатны санал хураалтаар 48 настай тэрбээр тус хорооны 314 гишүүний 196 саналыг авсан. Дээд шүүх түүний бүрэн эрхийг есдүгээр сарын 18-нд албан ёсоор баталгаажуулж, АН-ыг засаг захиргааны гацаанд оруулсан процессын тодорхой бус байдлыг арилгаж, 2028 оны УИХ-ын сонгуулийн өмнө намаа дахин нэгтгэх замыг зассан. Цогтгэрэл бол намаа сэргээх сүүлчийн боломж юм. Хэрэв тэрбээр  популист дэмжигчид, хотыг шинэчлэгчдийг нэгтгэж чадвал 2028 оны сонгуульд МАН-ын хэт олонх болдог байдлыг өөрчилж, 2010 оны үеийг санагдуулам эвслийн эрин үеийг эхлүүлнэ.

МАН-ын иргэний дайн: Амарбаясгалан Занданшатарын эсрэг

АН хөлөө олж байхад МАН эмх замбараагүй байдалд орлоо. Л.Оюун-Эрдэнэ хүүгийнх нь тансаг амьдралтай холбоотой авлигын дуулианы улмаас огцорсноор дотоод тэмцэл эхэлсэн юм. Үүний дараагаар Гомбожавын Занданшатар Ерөнхий сайдын албан тушаалыг хүлээж авав. Дараа нь Занданшатар Ерөнхий сайдын алба болон МАН-ын даргын албыг давхар хашиж, эрх мэдлээ нэгтгэсэнийг УИХ-ын дарга, лидер, 44 настай Дашзэгвийн Амарбаясгалан “ардчилсан бус” хэмээн буруутгаж, хяналт тэнцвэрт байдалд заналхийлсэн үйлдэл гэж үзжээ.

Есдүгээр сарын 27-28-нд болсон МАН-ын Бага хурлын наймдугаар бага хурал дээр хурцадмал байдал үүсэв. Хурал 49 гишүүнийг (заримыг нь хүсэлтээр, заримыг нь төрийн алба хашиж байсан) чөлөөлж, оронд нь орон нутгийн намын дарга нарыг томилсоноор эхэлсэн нь фракц хоорондын тулааны эхлэл болсон юм. Гол үйл явдал болох даргын сонгуульд Амарбаясгаланг Занданшатар  хоёр үе шаттайгаар өрсөлдсөн нь намын үзэл баримтлал, үе үеийн хуваагдлыг илчилсэн юм.

 МАН-ын дүрмээр бол дарга шууд ялалт байгуулахын тулд гуравны хоёрын санал авах ёстой. Эхний шатанд Амарбаясгалан 56.1 хувийн санал авсан бол Занданшатар 44 хувийн санал авав. Занданшатар болон түүний үндсэн дэмжигчид тохиролцоонд хүрэхийн оронд хоёр дахь шатанд бойкот зарлав.  МАН 2025 оны арваннэгдүгээр сарын 15-16-ны өдрүүдэд 31 дүгээр чуулганы нэгдсэн хуралдаанаа (Их Хурал) хийж, дүнг албан ёсоор батална.

 Эмх замбараагүй байдлын үндэс: Эдийн засгийн хямрал ба системийн авлига

Хоёр намын удирдагчдын тэмцэл нь нийгмийн гүн гүнзгий хямралын шинж тэмдэг юм. Монгол Улсын эдийн засаг нүүрс, зэсийн экспортоос хамааралтай хэвээр байгаа нь дэлхийн зах зээл дээрх түүхий эдийн үнийн хэлбэлзэлд өртөмтгий хэвээр байна. Олон улсын валютын сан (ОУВС) 2025 он гэхэд ДНБ-ий өсөлтийг 6.0 хувь буюу 2024 оныхоос сэргэнэ гэж төсөөлж байгаа ч бүтцийн шинэчлэлээс илүүтэй түр зуурын нүүрсний тээвэрлэлт өсөхтэй холбоотой гэж тайлбарлаж байна. Инфляци есөн хувьд хүрээд байгаа нь өрхийн худалдан авах чадварыг алдагдуулж,  өрийн хэмжээ өсөөд байна.

2022 оны нүүрсний хулгайн дуулиан МАН-д итгэх иргэдийн итгэлийг хөсөрдүүлсэн. Транспэрэнси Интернэшнл байгууллага 2024 оны авлигын индексээр Монгол Улс 180 орноос 114-т жагссан. Байгаль орчны доройтол нь тус улсад тулгамдаж буй бэрхшээлийг улам бүр нэмэгдүүлж байна. Бэлчээрийн даац хэтэрч, замбараагүй уул уурхайн олборлолт цөлжилтийг түргэсгэж, “зуд” буюу байгалийн гамшиг ойр ойрхон болж байна. 2023-2024 оны зуднаар 8 сая гаруй мал сүйдсэн. Улаанбаатар хот руу (одоо монголчуудын 50 орчим хувь нь оршин суудаг) бөөнөөр нүүдэллэж байгаа ч дэд бүтэц хүндрэлтэй байна.

Геополитикийн давалгаа:

Монголын дотоодын үймээн самуун нь хил хязгаараас давсан үр дагавартай. Худалдааны хоёр том түнш болох Хятад, Орос хоёрын дунд оршдог, АНУ-ын “Гуравдагч хөрш” Монгол Улсын гадаад бодлого нарийн тэнцвэрт байдалд тулгуурладаг. 2025 оны удирдлагын өөрчлөлт нь энэ тэнцвэрт байдлыг бууруулж магадгүй юм.

Дүгнэлт: Монголын ардчиллын чухал мөч

2025 оны Монголын улс төр дэх “газар хөдлөлт” бол тэмцлийнх нь төгсгөл биш, эгзэгтэй үе шатны эхлэл юм. Цогтгэрэл, Амарбаясгалан хоёр ирэх зургаан сарыг тодорхойлох нь. Цогтгэрэл АН-ыг нэгтгэж, мөрийн хөтөлбөрөө бодитой бодлого болгон хувиргах ёстой. Харин Амарбаясгалан МАН-ын арваннэгдүгээр сарын чуулганы хуралдаанд оролцож, шинэчлэлийн амлалтаа биелүүлэх ёстой. Бүтэлгүйтэл нь Монгол Улсыг мухардмал байдалд оруулж, авлига, олигархи гүнзгийрч, Хятад, Оростой харилцах харилцаанд тогтворгүй байдал үүсгэх эрсдэлтэй.

Олон улсын хамтын нийгэмлэгийн хувьд Монголын замнал чухал. Энэ нь Төв Азийн тогтвортой ардчиллын ховор жишээ бөгөөд их гүрнүүдийг тэнцвэржүүлэхийн зэрэгцээ улс төрийн өөрчлөлтийг удирдах чадвар нь бүс нутагт үлгэр жишээ болж байна. Монголын нэгэн улс төр судлаачийн хэлснээр “2025 он бол МАН, АН хоёрын аль нэгийг нь сонгох тухай биш, нийт ардчиллын төлөө ажиллах уу, цөөн хүний ​​төлөө ажилладаг ардчилал хоёрын аль алиныг нь сонгох тухай” гэж хэлсэн байдаг. Монгол улс ямар замаар явахыг дэлхий нийт харж байна.

https://thediplomat.com/2025/09/mongolias-2025-political-earthquake/